Senior w Smart City

22.07.2020 - Magdalena Milert

Temat starzejącego się społeczeństwa staje się coraz bardziej zauważalny w przestrzeniach miast. Senior to osoba, do której zaczynamy dedykować konkretne usługi. Wiele krajów rozwiniętych ma starzejącą się populację. Wśród kontynentów największy odsetek znajduje się w Europie. Populacja Polski już w latach 60. XX wieku przekroczyła próg starości demograficznej, a sytuacja w perspektywie wcale nie wygląda lepiej. Zapewnienie ludziom jak najdłuższego pełnego, szczęśliwego i niezależnego życia, przy jednoczesnym radzeniu sobie z wyzwaniami starzejącej się populacji, będzie jednym z najważniejszych zadań na najbliższe kilka lat.

Kim jest senior?

Klasyczne omówienie tematu powinno rozpocząć podanie definicji, by ugruntować się w konkretnym temacie. W przypadku starzenia się społeczeństwa i dostosowania miasta pod potrzeby seniora napotykamy jednak pewien problem – bo kim właściwie jest obecnie senior? 

O ile wiek emerytalny (60 lat dla kobiet i 65 dla mężczyzn) jest czymś, co można łatwo określić, tak osobę, jako seniora, definiuje o wiele więcej aspektów, niż wiek. Do tego żyjemy coraz dłużej, granica naszej sprawności zdecydowanie się wydłuża i wydłużać będzie. Niesamowity postęp medycyny powoduje, że możemy wręcz wymieniać poszczególne części ciała, czy nieinwazyjnie leczyć wiele chorób. Zwiększająca się liczba osób starszych zaczyna być coraz bardziej widoczna wśród społeczeństwa, jako normalnie funkcjonujące jednostki. Na potrzeby tego artykułu przyjmijmy więc kryteria zaproponowane przez Jerzego Babiaka, członka Miejskiej Rady Seniorów w Poznaniu. 

Dla niego senior, to osoba, która spełnia wszystkie trzy czynniki: 

  • wiek co najmniej 60 lat, 
  • koniec pracy zawodowej 
  • występowanie objawów klinicznych starzenia się (pogorszenie stanu zdrowia, problemy ze wzrokiem, słuchem pamięcią, ograniczenia ruchu, osteoporoza itp.). 

Senior w Smart City

Obecnie 8,9% światowej populacji ma 65 lat i więcej, a przewiduje się, że liczba ta osiągnie 16% do 2050 r. W obszarach takich jak mobilność, opieka zdrowotna i usługi społeczne innowacje technologiczne odegrają kluczową rolę. To one będą dostrzegalne w modernizacji domów i środowiska miejskiego, gdzie będzie mieszkać rosnąca populacja seniorów. Smart City to miasto, które dzięki technologii pomaga podnosić jakość życia. Co ważne definicja ta tyczy się wszystkich mieszkańców, a więc także i seniorów. Jest to więc miasto inkluzywne, niewykluczające i dbające o potrzeby obywateli. Dodatkowo dzięki sprawnym rządom (Smart Governance) i zwinnemu zarządzaniu (agile management), to organizm adaptujący się do zmieniających się potrzeb społeczeństwa. 

Aktywne starzenie się 

Zwiększająca się liczba osób starszych w mieście musi warunkować pewne zmiany. Na arenie polityk miejskich pojawiają się już oficjalne projekty prowiekowe. Jednym z nich jest Idea Miasta Przyjaznego Starzeniu, która opiera się na opracowaniach WHO. Aktywne starzenie jest procesem pozwalającym zoptymalizować sposób w jaki dbamy o zdrowie oraz poprawić jakość życia seniorów. Polityki te zapewniają całe spektrum działań uwzględniających różne potrzeby. Ideałem, do którego dążą, jest wizja miasta, w którym starzejące się osoby są w stanie samodzielnie funkcjonować w przestrzeni miasta, swojego domu lub mieszkania, a także w społeczeństwie. Niezależnie od swojego statusu materialnego, miejsca zamieszkania czy stosunków rodzinnych – gwarantuje się im maksymalne bezpieczeństwo i niwelizację jakiegokolwiek wykluczenia. 

Obszary działań

Miejskie polityki przyjazne starzeniu obejmują osiem działów tematycznych:

  • transport, 
  • mieszkalnictwo, 
  • partycypacja społeczna, 
  • szacunek i inkluzja społeczna, 
  • partycypacja społeczna i zatrudnienie, 
  • komunikacja i informacja, 
  • wsparcie społeczności i usługi zdrowotne, 
  • przestrzenie publiczne i budynki.

Miasta Przyjazne Starzeniu w Polsce 

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) utworzyła w 2010 roku międzynarodową Sieć Miast i Gmin Przyjaznych Starzeniu (The WHO Global Age-friendly Cities and Communities Network). Sieć obecnie zrzesza 541 miast z 37 państw z całego świata. Światowa Sieć „Miast Przyjaznych Starzeniu” skupia miasta różnej wielkości, znajdujące się w różnych częściach świata. Gdynia jako pierwsza w Polsce dołączyła do sieci WHO w 2016 roku. W tym samym roku także i Poznań otrzymał certyfikat Miasta Przyjaznego Starzeniu. Wśród miast włączonych do tej sieci jest także Ostrów Wielkopolski i Opole. Członkostwo w sieci jest formą docenienia przez WHO miast i ich dotychczasowych działań w obszarze polityki senioralnej. Przez umożliwienie wymiany dobrych praktyk – realizowanych na rzecz poprawy jakości życia seniorów – także i motywacją do kontynuowania działań. Wszystkie miasta łączy podobne podejście do polityki senioralnej – realizują szeroko rozumiane działania, mające na celu podniesienie jakości życia Seniorów.

Wyzwania w szerokiej skali

Warto wziąć pod uwagę obecną sytuację i wyzwania, z jakimi musimy się zmierzyć.  

Po pierwsze należy sobie uświadomić, że miasta to struktury złożone i o silnym nacechowaniu historycznym. W przeszłości budowane były zgodnie z potrzebami ówczesnej ludności. Ludzie żyli krócej, a przestrzenie tworzono pod młodych i sprawnych. Tymczasem obecnie, wraz z pogłębiającym się zjawiskiem starzenia się społeczeństwa, należy zwrócić uwagę na adaptację mieszkań i dostępność przestrzeni oraz budynków publicznych. Chodzi tu o oznakowania dla osób z upośledzeniem słuchu i wzroku i poprawie dostępności miejsc dla osób z ograniczeniami ruchu. 

Po drugie warto przyjrzeć się też mobilności społecznej i trendom pokoleniowym. Pokolenie wyżu demograficznego, które zakładając rodziny opuściło miasta na przedmieścia, teraz zmaga się z problemem utrzymania domu, pielęgnacji ogrodu oraz wykluczenia transportowego. Część z nich jednak powraca do ośrodków miejskich, tak samo młodsze pokolenia chętniej mieszkają w miastach. Wiele czynników sprawia, że miasta są odkrywane na nowo. Badania pokazują, że stają się w społecznym odczuciu coraz bardziej atrakcyjniejsze. To tu istnieje możliwość poruszania się prawie wszędzie pieszo, zapewniony jest łatwy dostęp do usług i możliwości spotkań towarzyskich, a komunikacja nie wymaga posiadania samochodu. Jeśli zestawimy to z faktem, że mamy pokolenie, które przechodzi na emeryturę, będąc jeszcze w dobrym zdrowiu, to warto zwrócić uwagę, że wielu z nich korzysta z okazji, by przenieść się do mieszkania w mieście.

Jak przyznaje Światowa Organizacja Zdrowia w swojej Liście Kontrolnej Miast Przyjaznych Starzeniu się – wiele pozycji na liście poprawia także życie w mieście dla ogółowi populacji. Chociaż w pewnym stopniu potrzeby starzejącego się społeczeństwa pokrywają się z potrzebami innych grup, takich jak osoby o ograniczonej sprawności ruchowej lub niedowidzące, jednak nieco się różnią. 

Co robią inteligentne miasta, aby pomóc starzejącej się populacji?

Rozwiązania różnią się od zaawansowanych technologii po proste i często pomysłowe połączenie tych dwóch. Rządy na całym świecie zaczynają wprowadzać bardziej rygorystyczne przepisy dotyczące planowania. Ostatnio zrobiły to Singapur i UE w odniesieniu do dostępności, ale w rzeczywistości w tym sektorze pozostaje wiele miejsca na innowacje. Starzenie się społeczeństwa stwarza wiele wyzwań nie tylko związanych z przyszłym wzrostem gospodarczym, ale także opieką zdrowotną i dobrostanem ludzi. Ponadto wzrasta odsetek osób starszych w miastach. Konieczne jest więc tworzenie miast świadomych specyficznych potrzeb starzejącej się populacji, aby wspierać niezależne życie seniora. Korzystanie z technologii informacyjno-komunikacyjnych w kontekście inteligentnego miasta / domu może zapewnić spersonalizowaną opiekę zdrowotną, usługi społeczne i inteligentne usługi dla społeczności. Wiele miast przyjmuje pojęcie Smart City jako zbiór narzędzi pomagających w planowaniu, wdrażaniu i testowaniu nowych pomysłów. 

Likwidacja barier

Coraz więcej miast skupia się także na zmniejszeniu przepaści w zakresie technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT). To ona może uniemożliwić osobom starszym dostęp do inteligentnych rozwiązań poprzez opracowanie planów skierowanych do seniorów. Od kilku lat w Europie działają dwie oddolne inicjatywy, aby sprostać wyzwaniom związanym z urbanizacją i starzeniem się. Utworzono europejskie partnerstwa innowacyjne, jedno dla inteligentnych miast i społeczności (EIP SCC). Drugie zaś dla aktywnego i zdrowego starzenia się (EIPonAHA). Pracując nad planami działania w kilku grupach działania, EPI zamierza wdrożyć model zarządzania połączonego tzw poczwórną helisę: obywateli, rząd, handel i badania.

Kluczem do tego, aby inteligentne miasta były korzystne dla osób starszych, jest postawienie się na miejscu seniorów. Sprawni planiści miejscy nie zawsze rozpoznają elementy miasta, które mogą stanowić wyzwanie dla kogoś innego. Zwykłe elementy, takie jak nierówne chodniki lub brak ławek, mogą utrudniać poruszanie się po mieście. Należy więc zapraszać seniorów do wzięcia udziału w procesie planowania, aby zapewnić właściwe zrozumienie ich potrzeb i opiekę nad nimi.

EIPonAHA zaś ma na celu połączenie się z EPI w temacie inteligentnych miast i społeczności. Ma potwierdzić, że zasady budowy środowisk przyjaznych starzeniu osadzone są w koncepcjach i teorii, ale także praktyce. Celem jest promocja zintegrowanego podejścia do zdrowia we wszystkich politykach miejskich. Ponadto twórcy planują rozszerzenie działalności na obszary wiejskie.

Jednak w temacie wdrażania infrastruktury dla osób starszych nie można zapomnieć o walce z wykluczeniem technologicznym. Plany szkoleniowe mogą pomóc seniorom w opanowaniu prostych umiejętności obsługi komputera, które zwiększają ich niezależność, otwierając nowe drogi komunikacji dla osób, które w przeciwnym razie mogłyby być izolowane. Coraz więcej seniorów dzięki temu używa zarówno komputera jak i smartfona czy tabletu a także internetu. 

Jak to działa na świecie 

Barcelona jest jednym z wiodących inteligentnych miast na świecie w wielu obszarach. Jej podejście do opieki nad osobami starszymi nie jest wyjątkiem. Wprowadziła ona kilka programów, aby polepszyć życie seniora. W 2014 roku miasto uruchomiło oparty na aplikacji program walki z samotnością i izolacją seniorów. Aktywnie kontrolują również osoby starsze i niepełnosprawne, wykorzystując technologię czujników w ramach usług teleopieki.

Opieka zdrowotna dla seniorów i osób niepełnosprawnych będzie prawdopodobnie jednym z głównych problemów inteligentnych miast. Ze względu na rosnącą liczbę emerytowanych pracowników, główne firmy zajmujące się inteligentnymi miastami i rady miejskie czują się zmuszone do walki z tą „demograficzną bombą zegarową”. Dlatego Seul w Korei Południowej wprowadził inicjatywę inteligentnego miasta ze swoją usługą opieki zdrowotnej U, która pomaga osobom starszym i niepełnosprawnym, zapewniając konsultacje medyczne i kontrole telezdrowia.

Ciekawy efekt uboczny planów cyfryzacji dla seniorów można zobaczyć na Tajwanie. Tam uczenie ludzi w wieku powyżej 55 lat, jak tworzyć proste memy, zaowocowało kwitnącym hobby tworzenia memów  “Dzień dobry” lub “Życzę Ci spokojnego dnia”, które są następnie rozpowszechniane w wiadomościach. Chociaż może się to wydawać drugorzędne, dla starszych, którzy tworzą, odbierają lub przekazują wiadomości, tym samym zapewniony zostaje prosty sposób twórczego pozostawania w kontakcie z członkami rodziny i rówieśnikami, a tym samym zmniejsza się możliwe poczucie izolacji lub samotności. 

Senior, ale nie tylko

Rozwiązania z zakresu technologii nie muszą być jednak dedykowane tylko dla seniorów. Na świecie tworzy się projekty, w oparciu o Internet w celu dopasowania wolontariuszy do potrzebujących – w Portland istnieje strona z listą ofert pracy dla wolontariuszy. Wrocław w swoim programie Smart City pisze wprost 

“Wiele osób starszych i niepełnosprawnych korzysta z opieki domowej. Istniejąca infrastruktura teleinformatyczna nie daje możliwości do skorzystania z udogodnień oferowanych przez teleopiekę czy telemedycynę. (…) W przypadku osób wymagających intensywniejszej opieki lub wsparcia, mieszkańcy korzystają z centralnej opieki zdrowotnej, która mierzy się z wszystkimi wyzwaniami związanymi z rosnącym popytem. Obecnie każdy z tych obiektów jest zasadniczo wyspą, działającą w dużej mierze niezależnie i bez bezpośrednich powiązań z innymi elementami ekosystemu opieki. Nawet transport może stanowić wąskie gardło w obszarze dostarczanie ludzi do i z tych ośrodków.” Smart City ma więc tu spore pole do działania, ponieważ może agregować takie informacje. Usługi są wówczas dedykowane opiekunom – dzięki dostępowi do wszystkich problematycznych zagadnień można ułatwić opiekę nad seniorem. 

Innym pomysłem uwzględniającym osoby starsze jest utworzenie centralnej bazy danych lub rejestru wolontariuszy. Dobrze mogliśmy to zobaczyć podczas pierwszego lockdownu z powodu Covidu. Restrykcje były jasne – należy ograniczyć przebywanie w miejscach publicznych i skorzystać z pomocy osób bliskich przy codziennych czynnościach, jak zakupy, zaopatrzenie w lekarstwa, załatwianie spraw urzędowych czy pocztowych. Seniorzy są w grupie najbardziej podatne na zachorowania, dlatego też powstało wiele aplikacji, stron i grup na portalach społecznościowych, które pozwalały organizować się i pomagać seniorom na przykład robiąc i dostarczając im zakupy. 

Wiele poziomów poprawy

Tilburg, miasto w południowej Holandii, testowało program, w którym aplikacja daje pieszym o ograniczonej sprawności ruchowej dodatkowy czas na poruszanie się po przejściach dla pieszych. Czujnik w inteligentnej sygnalizacji świetlnej monitoruje chodnik, a jeśli wykryje kogoś z zainstalowaną specjalną aplikacją, dostosowuje czas świecenia. Kluczowym aspektem jest zapewnienie, że wszystkie wdrożone aplikacje IoT są intuicyjne i łatwe w użyciu, dzięki czemu są niewidoczne. W Tilburgu urbaniści mieli trudności ze znalezieniem uczestników do wypróbowania aplikacji, ponieważ potencjalni użytkownicy obawiali się nowej technologii. Musimy zapewnić, prostą w użyciu technologię i niwelować postrzeganie jej jako onieśmielającej lub skomplikowanej.

Helsinki, stolica Finlandii, są pionierami wielu inwestycji czyniących miasto bardziej przyjaznym do życia. Jedną z ich innowacji jest mobilna aplikacja GPS BlindSquare. Pomaga ona osobom niewidomym i niedowidzącym w poruszaniu się po mieście, opisując ich otoczenie, ogłaszając ciekawe miejsca i skrzyżowania ulic oraz udzielając wskazówek. Łatwo jest zobaczyć, jak tego typu fantastyczna innowacja może pomóc komuś prowadzić niezależne, satysfakcjonujące życie.

Access Map Seattle jest przykładem wspólnej mapy, która oprócz śledzenia najodpowiedniejszej trasy dla potrzeb pieszych. W oparciu o znane czynniki, takie jak rampy lub szerokość ścieżek, umożliwia się użytkownikom wprowadzanie informacji w czasie rzeczywistym o tymczasowych przeszkodach. W przyszłości taka aplikacja mogłaby również wykorzystać łączność IoT, kamery lub czujniki do aktualizacji takich informacji lub oferować porady dotyczące najbliższej publicznej toalety lub ławki. Przede wszystkim chodzi o to, aby pomóc seniorom poczuć się pewnie. Pokazać, żr nie muszą przebywać w granicach swojego najbliższego sąsiedztwa. Można również zastosować zlokalizowane ostrzeżenia o jakości powietrza z systemów IoT. Znane są rozwiązania takie jak inteligentne latarnie lub inteligentne ławki, aby pomóc osobom starszym uniknąć wyprawy w szczególnie smogowe dni.

O partycypacji w Smart City pisaliśmy tutaj

Senior a Smart City

W całym temacie starzejącego się społeczeństwa konieczne jest także podkreślenie, jak podchodzimy do problemu. Seniorzy często spotykają się z dyskryminacją i tzw. ageizmem. Dlatego w ramach polityk miejskich unika się określania tej grupy jako “seniorów” i projektowania dla nich. Projektanci i socjolodzy są zgodni, że miasta projektowane powinny być jako “age-friendly” (miasto przyjazne wiekowi). Jak bowiem podkreślono w tym artykule, wiele rozwiązań ma służyć ogółowi społeczeństwa. Sukces będzie zależał od skutecznej współpracy we wszystkich sektorach na szczeblu regionalnym, krajowym i lokalnym.

Konieczne jest znalezienie synergii między względami środowiskowymi, gospodarczymi i społecznymi. Muszą one zostać uwzględnione w zrównoważonym planowaniu przestrzennym. Nie mniej znaczący jest rozwój projektów opartych o inteligentne budownictwo mieszkaniowe, które jest energooszczędne i połączone z transportem publicznym, bez przeszkód i dające się dostosować do zmieniających się potrzeb w ciągu życia. Przestrzeń miejska jest zaś inkluzywna, zapewniająca komfort poruszania się i odpoczywania, a także ułatwiająca kontakty i relacje międzypokoleniowe. 

Mówi się, że miasto powinno być zaprojektowane pod potrzeby człowieka w wieku 7 i 70 lat. Czy można lepiej to zdefiniować?